نيافته و احتمال داده كه شايد آن كتاب را به وى نسبت داده‌اند ، زيرا به گفتهء وى پايهء احمد در دانش بالاتر از آن كتاب بوده « 1 » . ابن نديم هم گسترش و تنوع دانش احمد را ستوده و دربارهء او گفته « و كان متفنّنا فى علوم كثيرة من علوم القدماء و العرب » احمد به جز اين كتاب در رشته‌هاى ديگرى هم كه ابن خردادبه در آنها كتاب يا رساله‌اى پرداخته است نيز كتابها يا رساله‌هائى تأليف كرده بود كه از نام آنها چنين برمىآيد كه وى در تأليفات خود به نوشته‌هاى ابن خردادبه نظر داشته ولى وى با تفصيل بيشترى در آن رشته‌ها سخن رانده است . « 2 » ابن نديم از جملهء كتابهاى احمد بن الحارث الخزّاز درگذشته در سال 258 يا 256 كتابى را هم به نام كتاب « المسالك و الممالك » ياد كرده كه از آن‌هم اثرى نيست ، احمد بن الحارث از موالى منصور خليفه عباسى بود و او را به جز اين كتاب ، كتاب ديگرى هم بوده به نام شحنة البريد » كه از آن‌هم اثرى نيست و چنان كه از نامش پيداست دربارهء بريد و امور وابسته به آن بوده است . « 3 » اثر اين كتاب در مؤلفات بعدى دوگوى در مقدمه‌اى كه بر چاپ خودش از كتاب المسالك و الممالك ابن خردادبه نوشته دربارهء اثر اين كتاب ابن خردادبه در مؤلفات بعدى چنين نوشته است : جيهانى كه پس از ابن خردادبه دومين كتاب را در اين فن تاليف كرده هرچند كتاب او به ما نرسيده ولى به گفتهء مقدسى او كتاب ابن خردادبه را بناى كار خود قرار داده بوده . خود

--> ( 1 ) . مروج ، پلا ، ج 1 / ص 241 . ( 2 ) . ابن نديم در فهرست مفصلى كه از كتابهاى او آورده اين كتابها را هم ذكر كرده : « كتاب اللّهو و الملاهى فى الغناء و المغنّين و المنادمة و المجالسة و انواع الاخبار و الملح » . « كتاب الموسيقى الكبير : مقالتان ، و لم يعمل مثله حسنا » « كتاب الموسيقى الصّغير » ، « كتاب المسالك و الممالك » ، « كتاب الطّبيخ الّفه على الشّهور و الايّام للمعتضد » « كتاب المدخل الى علم الموسيقى » « كتاب الجلساء و المجالسة » ( 3 ) . الفهرست ص 104 - 105 شحنه در لغت ، هم به معنى رئيس و فرمانروا آمده مانند شحنة البلد و هم به معنى كمند اسبها است : و هردو اين معنىها دربارهء اين كتاب راست مىآيد .